Gần đây tôi đang nghĩ về một vấn đề, nhiều người sợ thị trường gấu đến, nhưng thực ra thử thách thực sự cho khả năng đầu tư lại chính là trong thời điểm này.

Trước tiên nói rõ thế nào là thị trường gấu. Nói đơn giản, khi giá cổ phiếu giảm hơn 20% từ đỉnh cao, chúng ta gọi là đã bước vào thị trường gấu. Điều này khác với việc thị trường điều chỉnh ngắn hạn, điều chỉnh chỉ là giảm 10 đến 20%, thời gian ngắn, tần suất cao. Nhưng thị trường gấu khác, đó là một đợt giảm dài hạn mang tính hệ thống, ít thì vài tháng, nhiều thì kéo dài nhiều năm, ảnh hưởng lớn đến tâm lý và phân bổ tài sản.

Dựa trên dữ liệu quá khứ, chỉ số S&P 500 trong lịch sử 140 năm đã trải qua 19 lần thị trường gấu, trung bình giảm 37.3%, kéo dài khoảng 289 ngày. Nhưng cũng có ngoại lệ, đợt gấu do hoảng loạn vì dịch COVID-19 năm 2020 chỉ kéo dài một tháng, nhờ các ngân hàng trung ương các nước nhanh chóng tung ra các biện pháp QE để ổn định. Ngược lại, khủng hoảng tài chính 2008 thì tàn khốc hơn nhiều, từ tháng 10 năm 2007 đến tháng 3 năm 2009, giảm tới 53.4%, rồi mất 4 năm mới trở lại đỉnh của năm 2007.

Thông thường, có vài tín hiệu báo hiệu thị trường gấu sắp đến. Thứ nhất là niềm tin thị trường sụp đổ, mọi người bắt đầu tích trữ tiền mặt, giảm tiêu dùng, doanh nghiệp cũng cắt giảm lương, sa thải, lúc này thị trường chứng khoán tự nhiên sẽ lao dốc. Thứ hai là bong bóng tài sản quá phồng, giá cách xa thực tế, khi có người bắt đầu tháo chạy sẽ gây ra hiệu ứng giẫm đạp. Còn nữa là các cú sốc bên ngoài, như rủi ro địa chính trị, chính sách của ngân hàng trung ương thay đổi, các sự kiện đen như đại dịch.

Nhớ lại đợt gấu năm 2022, nguyên nhân chính là sau đại dịch, các ngân hàng trung ương toàn cầu điên cuồng in tiền, lạm phát tăng vọt, cộng thêm chiến tranh Nga-Ukraine đẩy giá năng lượng và lương thực lên cao, Fed buộc phải tăng lãi suất mạnh và thu hẹp bảng cân đối. Niềm tin thị trường lập tức sụp đổ, những cổ phiếu công nghệ tăng mạnh hai năm trước đó giảm thảm hại. Nhìn xa hơn, các đợt bong bóng internet năm 2000, ngày thứ hai đen tối 1987, khủng hoảng dầu mỏ 1973, mỗi lần đều có điểm kích hoạt khác nhau, nhưng kết quả đều là sụp đổ hệ thống toàn diện.

Vậy khi thị trường gấu đến, ta nên đầu tư thế nào? Tôi nghĩ chia thành ba cấp độ.

Cấp độ một là cực kỳ bảo thủ: giảm thiểu rủi ro, giữ đủ tiền mặt, tránh dùng đòn bẩy cao. Lúc này nên tránh xa các mã có tỷ lệ P/E rất cao, vì trong thị trường gấu, cổ phiếu tăng mạnh trong thị trường bò, còn giảm mạnh trong thị trường gấu.

Cấp độ hai là hơi mạo hiểm hơn một chút: tìm các ngành chống chịu tốt, như ngành y tế, chăm sóc sức khỏe ít bị ảnh hưởng bởi chu kỳ kinh tế. Hoặc chọn các cổ phiếu có đà giảm sâu nhưng vẫn còn nền tảng tốt, chỉ cần chúng có lợi thế cạnh tranh đủ lớn để trụ vững hơn 3 năm, khi kinh tế hồi phục sẽ bật lại. Nếu không muốn chọn cổ phiếu riêng lẻ, mua ETF toàn thị trường cũng được, vì sớm muộn gì cũng hồi phục.

Cấp độ ba là chủ động tấn công: trong giai đoạn gấu, xác suất giảm cao, có thể cân nhắc dùng các công cụ bán khống để tìm cơ hội. Các sản phẩm phái sinh như CFD rất phù hợp, giúp bạn kiếm lợi trong xu hướng giảm, nhưng cần quản lý rủi ro tốt.

Ngoài ra cần nhắc một điểm, trong thị trường gấu sẽ có các đợt phục hồi, nhưng đừng để bị lừa. Phục hồi trong gấu là khi giá tăng trên 5% trong ngắn hạn, dễ khiến người ta nhầm tưởng rằng thị trường bò đã đến. Thực sự chuyển biến là khi giá tăng trên 20%, hoặc quan sát các chỉ số kỹ thuật như 90% cổ phiếu đều đứng trên đường trung bình động 10 ngày.

Tóm lại, thị trường gấu không đáng sợ, điều đáng sợ là không có sự chuẩn bị. Chỉ cần có khả năng nhận biết đúng thời điểm bắt đầu gấu, dùng các công cụ hợp lý để đối phó, kiên nhẫn chờ đợi, cả mua lẫn bán đều có thể sinh lời. Quan trọng nhất là phải thực hiện nghiêm ngặt các nguyên tắc cắt lỗ, chốt lời để bảo vệ vốn. Thay đổi tâm lý, nắm bắt thời cơ, thị trường gấu thậm chí còn là cơ hội tốt để phân bổ tài sản.